آنها . پس ، فرا گرفتند از آنها مطبوخات ، به جهت آنكه ضرر و غائله مطبوخات كمتر است از جرم و جوهر آنها . و چون بدنها و طبائع به استعمال مطبوخات مسهله خوپذير شدند و از استعمال آنها چندان متضرر نمىشدند ، اطباى بعد از ايشان دلير گرديدند بر استعمال آنها - يعنى آن مسهلات واقعه در مطبوخات - دليرى تمام . پس ، فرا گرفتند جرم آنها را و در حبوب و سفوفات داخل كردند و متعارف شد ميان ايشان استعمال حبوب و سفوفات مسهله . پس ، كسى كه ماهر است در طب ، مىداند كه ايارجات اسلم مىباشند از مطبوخات و مطبوخات از حبوب و سفوفات مسهله . و [ دليل ] آنكه در اين عصر متروك است استعمال اكثر ايارجات نزد اطبا آن است كه ضرر ايارجات زياده است از مطبوخات و حبوبات و سفوفات مسهله ، نه چنان‌كه بعض جهال اطبا گمان كرده‌اند كه بلكه از راه استغنا است از آنها به سبب خوى ابدان و طبائع به دفع مضار و غائله مسهلات صرفه . . . و با وجود اين معنى ، نيست اطباى اين عصر را استغناى تمام از استعمال ايارجات ؛ به جهت آنكه مطبوخات و حبوب و سفوف مسهله نمىتوانند كه جذب مواد غليظه از اعماق بدن و مواضع بعيده نمايند چنان‌كه ايارجات جذب مىكنند . و چون اين معنى معلوم شد ، پس بدان كه شربتى از ايارجات چهار مثقال طبى است - كه سه مثقال صيرفى باشد - و وقتى كه اراده سرعت خروج ايارجات از معده باشد ، كه مبادا به سبب طول مكث مضرتى برساند ، بايد كه با آن ايارج ، قدرى نمك طعام سوده با آب نيم‌گرم بياشامند تا آن را زود از معده اخراج نمايد . و بدان كه . . . شيخ الرئيس گفته كه اوفق چيزهايى كه با ايارجات مىآشامند مطبوخ افتيمون و زبيب است ، خصوص بدين نسخه كه از قدما منقول است صنعت آن : افتيمون اقليطى ( چهار درم ) ؛ مويز سرخ منقى ( ده درم ) ؛ هليله سياه ( هشت درم ) ؛ اسطوخودوس ( سه درم ) ؛ آب ( سه رطل ) . ادويه را به آب بجوشانند تا به نيم رطل رسد ، پس بپالايند ايارج را با وى و به ناشتا بياشامند . صنعت مطبوخ ديگر كه بعضى اطبا ايارج را به آن مىدهند : شاه‌تره ( چهار درم ) ؛ غاريقون سفيد ( يك درم ) ؛ مويز منقى از حب ( ده درم ) ؛ افتيمون اقريطى ( چهار درم ) ؛ هليله سياه ( هشت درم ) ؛ كمافيطوس ، اسطوخودوس ، بسفايج فستقى ، لسان الثور ( از هريك سه درم ) . در سه رطل آب بجوشانند تا به نيم رطل رسد . بعد صاف نموده نمك لاهورى ( نيم درم ) سوده داخل كرده بعد از ايارج بياشامند . و اگر ايارج دير عمل كند و قلق و اضطراب پيدا شود ، از عقب آن اين مطبوخ را بنوشند . صنعت آن : تخم خبازى ( نيم درم ) ؛ تخم خطمى ( يك درم ) ، در آب بجوشانند و بپالايند و مقدار يك درم تا يك مثقال روغن بادام شيرين و مقدار نخود نمك طعام داخل كرده بنوشند . و تا سه روز بعد از استعمال ايارجات از ميان طعام‌ها زيرباج بخورند و شراب ممزوج بياشامند . بدان كه بايد كه حرارت آتش به ايارجات نرسد هرگاه آنها را به عسل معجون بايد كرد ، چنان‌چه در سائر معاجين . بلكه بهتر آن است كه عسل خام مصفى باشد از غير آنكه آتش به آن رسيده باشد و ادويه را به آن بسرشند . و اگر از براى قوام در هواى گرم و يا هواى با رطوبت محتاج باشند